Το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Αλμπερτ Αϊνστάιν θα απονεμηθεί στις 2 Νοεμβρίου, στην Αργεντινή,
στην Κατερίνα Χαρβάτη, καθηγήτρια Παλαιοανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τίμπιγκεν. Η Ελληνίδα επιστήμων, στη συνέντευξή της στην «Κ», μιλάει για τη συναρπαστική ερευνητική της πορεία και τις ανακαλύψεις που ανατρέπουν ή συμπληρώνουν όσα γνωρίζουμε για το μακρινό παρελθόν του ανθρώπινου είδους. [Eberhard Karls / Universität Tübingen]
Θεωρείται πρωτοπόρος στο αντικείμενό της. Οι ανακαλύψεις της στην έρευνα πεδίου για τους αρχαϊκούς ανθρώπους του Πλειστόκαινου (2.000.000-12.000 χρόνια πριν) την έχουν κατατάξει στους διεθνείς «σταρ» της επιστήμης της. Δεν είναι τυχαίο ότι έχει τιμηθεί με το βραβείο Leibniz, το σημαντικότερο βραβείο έρευνας στη Γερμανία, όπου ζει και εργάζεται, αλλά και πρόσφατα με το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Αλμπερτ Αϊνστάιν. Λίγο πριν βρεθεί στην Αργεντινή για την τελετή απονομής –στις 2 Νοεμβρίου– η Κατερίνα Χαρβάτη, καθηγήτρια Παλαιοανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Τίμπινγκεν, μίλησε στην «Κ» για το συναρπαστικό ταξίδι της στην εξερεύνηση της ανθρώπινης εξέλιξης.
– Τι σημαίνει για εσάς ένα βραβείο με το όνομα του Αϊνστάιν;
– Ο Αϊνστάιν ήταν η μεγαλύτερη επιστημονική προσωπικότητα του 20ού αιώνα. Το όνομά του είναι συνώνυμο της ιδιοφυΐας και συνδέεται με κάποιες από τις μεγαλύτερες επιστημονικές ανακαλύψεις της εποχής μας, που είχαν τεράστιες συνέπειες στην πορεία της ανθρωπότητας. Επομένως, δεν μπορώ παρά να υποδέχομαι αυτό το βραβείο, που συνδέει το όνομά του με το δικό μου, με δέος και ταπεινότητα. Μια τέτοια αναγνώριση αναδεικνύει την αξία της επιστήμης και της έρευνας για την κοινωνία –στην περίπτωσή μας, της έρευνας για τις ρίζες του ανθρώπινου είδους– και υπογραμμίζει την υπευθυνότητα που πρέπει να χαρακτηρίζει την επιστήμη.
– Τα μεγάλα βραβεία δημιουργούν περισσότερη ελευθερία ή μεγαλύτερη ευθύνη;
– Και τα δύο. Η ελευθερία της έρευνας είναι βασικό δικαίωμα των επιστημόνων και αναγκαία προϋπόθεση για την υγεία και την παραγωγικότητα της επιστημονικής κοινότητας παγκοσμίως. Πάρα πολλές σημαντικές ανακαλύψεις γίνονται στο πλαίσιο της «απλής» αναζήτησης της γνώσης, με κίνητρο την περιέργεια και τη δίψα για μάθηση. Η απονομή του βραβείου Αϊνστάιν για πρώτη φορά στο πεδίο της Παλαιοανθρωπολογίας αποτελεί αναγνώριση της αναγκαιότητας και της μεγάλης αξίας της βασικής γνώσης και έρευνας για την ανθρωπότητα. Η επιστημονική κοινότητα, όμως, έχει και ευθύνη απέναντι στην κοινωνία για τη μεταφορά των επιστημονικών δεδομένων και ανακαλύψεων, τη διαφάνεια στις μεθόδους που χρησιμοποιεί και την υποστήριξη της επόμενης γενιάς νέων επιστημόνων.
– Αν μπορούσατε να «σβήσετε» μία παρεξήγηση που έχει το κοινό για την ανθρώπινη εξέλιξη, ποια θα ήταν αυτή;
– Θα ήθελα να αλλάξω την επίμονη εικόνα της εξέλιξης ως ευθείας γραμμής που οδηγεί στον άνθρωπο και τον παρουσιάζει ως το αποκορύφωμά της. Είναι μια πολύ απλή και κατανοητή ιδέα – και πολύ κολακευτική για τον άνθρωπο! Ισως γι’ αυτό τη συναντάμε ακόμη ευρέως. Ομως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη. Η εξέλιξη δεν είναι ευθεία γραμμή, αντιθέτως μοιάζει περισσότερο με πυκνό θάμνο ή με ποτάμι που χωρίζεται σε μικρότερους παραποτάμους: άλλοι ακολουθούν τη δική τους πορεία, άλλοι ενώνονται πάλι με τη βασική ροή του ποταμού, άλλοι στερεύουν. Για το μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξης των ανθρωπίνων, ζούσαν παράλληλα περισσότερα είδη, κάποια από αυτά μάλιστα στον ίδιο γεωγραφικό χώρο. Αλλα διασταυρώθηκαν κατά καιρούς, άλλα εξαφανίστηκαν και άλλα συγκαταλέγονται στους άμεσους προγόνους μας. Δεν είμαστε, λοιπόν, ο «στόχος» της εξέλιξης· είμαστε ένα από πολλά παρακλάδια που για διαφόρους λόγους έτυχε να επιβιώσει. Προς το παρόν.
– Αν οι Νεάντερταλ μπορούσαν να μας παρατηρήσουν σήμερα, ποιο χαρακτηριστικό μας πιστεύετε ότι θα τους εντυπωσίαζε περισσότερο;
– Το μέγεθος της κοινωνίας μας, το πλήθος των ανθρώπων που μοιράζονται την ίδια πόλη και το πόσο εύκολα διαμορφώνουμε ομάδες και συνεργασίες για να επιτύχουμε τους στόχους μας. Οι Νεάντερταλ ζούσαν σε πολύ μικρές, οικογενειακές ομάδες και ο πληθυσμός τους δεν ξεπερνούσε τις μερικές χιλιάδες σε ολόκληρη την Ευρώπη, με βάση αρχαιολογικά και γενετικά στοιχεία. Τέτοιες κοινωνίες ενδεχομένως έρχονταν σε επαφή με γειτονικές ομάδες εποχιακά, αλλά οι σχέσεις που τις διαμόρφωναν θα έπρεπε να ήταν βασικά σχέσεις συγγένειας. Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα αμφιθέατρο κατάμεστο, με εκατό και πλέον φοιτητές στην αρχή του ακαδημαϊκού έτους: δεν είναι συγγενείς ή φίλοι, δεν γνωρίζονται καν, παρ’ όλα αυτά μπορούν να συνυπάρξουν ειρηνικά χωρίς τριβές, να παρακολουθούν τα μαθήματα και να συνεργάζονται με στόχο τη μάθηση. Αυτός ο τρόπος ζωής θα ήταν πολύ εντυπωσιακός για έναν Νεάντερταλ.
Η απονομή του βραβείου για πρώτη φορά στο πεδίο της Παλαιοανθρωπολογίας αποτελεί αναγνώριση της μεγάλης αξίας της βασικής γνώσης και έρευνας για την ανθρωπότητα.
– Ποιο εύρημα σας έχει κάνει να αισθανθείτε πιο κοντά στους ανθρώπους που έζησαν πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια;
– Το 2018, κατά τη διάρκεια της ανασκαφής μας στη θέση Μαραθούσα 1 στο λιγνιτωρυχείο της Μεγαλόπολης, εμφανίστηκε στο σκάμμα μου ένα μικρό κομμάτι ξύλο. Από μόνο του αυτό το γεγονός δεν ήταν αξιοσημείωτο. Επειδή στα ιζήματα της Μεγαλόπολης επικρατούν εξαιρετικές συνθήκες διατήρησης οργανικών καταλοίπων, είχαμε συχνά τέτοια ευρήματα στην ανασκαφή. Το συγκεκριμένο, όμως, τράβηξε αμέσως την προσοχή μου. Αν και δεν ήταν μεγαλύτερο από 5 εκατοστά σε μήκος και 1 εκατοστό σε διάμετρο, το σχήμα του –το ένα του άκρο είναι διαμορφωμένο σαν μικρή σφήνα– ήταν ασυνήθιστο και μη συμβατό, κατά τη γνώμη μου, με ένα απλό κλαδάκι. Πράγματι, η μελέτη όλων των καταλοίπων ξύλου που συλλέχθηκαν στην ανασκαφή έδειξε ότι αυτό το δείγμα είναι ένα από τα δύο αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία στον κόσμο. Και τα δύο προέρχονται από τη Μαραθούσα 1 και χρονολογούνται στις 430.000 χρόνια πριν.
– Η εξέλιξη μας δείχνει ότι η συνεργασία ήταν τελικώς πιο καθοριστική για την επιβίωση ή ο ανταγωνισμός;
– Και οι δύο παράγοντες παίζουν σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη. Ομως ειδικά η συνεργασία είναι καθοριστικός παράγοντας για τον Homo sapiens. Η ικανότητα για ειρηνική συνύπαρξη ακόμη και σε πολύ μεγάλες ομάδες και κοινωνίες, για συνεργασία προς κοινούς στόχους και για σωρευτική μάθηση και γνώση έχει οδηγήσει στον ανθρώπινο πολιτισμό όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.
– Ποιο είναι το μεγαλύτερο επιστημονικό αίνιγμα στο πεδίο σας που ελπίζετε να λυθεί τις επόμενες δεκαετίες;
– Ενα από τα σημαντικότερα αναπάντητα ερωτήματα αφορά τους άμεσους προγόνους του είδους μας. Οι πρώιμοι Homo sapiens πρωτοεμφανίζονται στην Αφρική πριν από 300.000 χρόνια. Από ποιο είδος, όμως, κατάγονταν; Αυτό δεν είναι ξεκάθαρο και έχει να κάνει με ένα κενό στο παλαιοανθρωπολογικό αρχείο. Εχουμε πολύ λίγα ευρήματα στην Αφρική από την περίοδο μεταξύ 700.000 και 300.000 χρόνων – αλλά και τα ευρήματα που υπάρχουν δεν συνάδουν με τις υποθέσεις μας για την εξέλιξη του σύγχρονου ανθρώπου. Η διαλεύκανση αυτού του ερωτήματος θα είναι ένας από τους στόχους της έρευνάς μου στο μέλλον.
– Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει ήδη τον τρόπο που μελετάτε το παρελθόν; Υπάρχει ο κίνδυνος να δίνει γρήγορες απαντήσεις αλλά να οδηγεί σε λιγότερη επιστημονική κρίση;
– Η επιρροή της είναι ήδη αισθητή, αλλά όχι τόσο στον τρόπο που μελετάμε το παρελθόν – αν και τέτοιες χρήσεις έχουν αρχίσει να εφαρμόζονται και ίσως αποδειχθούν χρήσιμες, όπως για την ανάλυση μεγάλων βάσεων δεδομένων. Μέχρι στιγμής, αυτό που κυρίως βλέπουμε είναι ο πολλαπλασιασμός των κακής ποιότητας επιστημονικών συγγραμμάτων και εργασιών, που γράφονται με τη βοήθεια ή εξ ολοκλήρου από τεχνητή νοημοσύνη. Φτάνουν στο σημείο ακόμη και να κατατεθούν σε επιστημονικά περιοδικά, οδηγώντας σε κατάχρηση των περιορισμένων δυνατοτήτων των κριτών και συντακτών, καθώς και στη δημοσίευση επιστημονικών άρθρων με πλαστές, συχνά, βιβλιογραφικές αναφορές. Φυσικά αποτελεί και τεράστιο ζήτημα και για την ικανότητα μάθησης, κριτικής σκέψης και έκφρασης των νέων. Πιστεύω πως οι επιπτώσεις της ΑΙ θα είναι πολύ δυσμενείς για την παιδεία και για την επιστημονική κοινότητα, εάν δεν τεθούν ξεκάθαροι κανόνες και περιορισμοί στη χρήση της και αν δεν βρεθούν τρόποι να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι τεράστιες προκλήσεις που προκύπτουν από την επέκτασή της.
– Εάν μπορούσατε να κάνετε μία μόνο ερώτηση σε έναν άνθρωπο που έζησε πριν από 100.000 χρόνια, ποια θα ήταν;
– Περισσότερο απ’ όλα θα με ενδιέφερε να μάθω ποια ήταν η φιλοσοφία του για τη ζωή. Πώς, δηλαδή, οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής Εποχής, οι Νεάντερταλ και άλλοι ανθρωπίνες έβλεπαν τον εαυτό τους και τη σχέση τους με τη φύση και τους άλλους ανθρώπους. Αν είχαν κάποια θρησκεία ή άλλα πιστεύω, αν κατανοούσαν τον θάνατο και πώς έβλεπαν το μέλλον τους και την ύπαρξή τους στον κόσμο.Πρόκειται για μια νέα κατηγορία τεχνέργου, που η χρήση του δεν είναι ακόμη γνωστή. Οταν το κρατάς, εφαρμόζει τέλεια στο χέρι και η γνώση ότι το κράτησε ένας πρόγονός μας πριν από τόσες χιλιετίες είναι συγκλονιστική.
.jpg)
