Οι φωτογραφίες που ήρθαν πρόσφατα στη δημοσιότητα από την εκτέλεση στην Καισαριανή δεν είναι απλώς ντοκουμέντα μιας άλλης εποχής. Είναι βλέμματα ανθρώπων που βρίσκονται στο κατώφλι του τέλους και όμως στέκονται όρθιοι.
Προφανώς δεν μπορούμε να ξέρουμε τι ένιωθαν εκείνες τις στιγμές.
Αλλά υπάρχει κάτι στη στάση τους, μια σιωπηλή αξιοπρέπεια, που συγκινεί βαθιά. Σαν να μας λένε ότι ακόμη κι όταν όλα καταρρέουν γύρω σου, υπάρχει ένας πυρήνας μέσα σου που μπορεί να παραμείνει ελεύθερος.
Και ίσως γι’ αυτό αυτές οι εικόνες δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Αγγίζουν κάτι πολύ σημερινό.
Γιατί κι εμείς ζούμε μέσα σε φόβους- διαφορετικούς, λιγότερο ακραίους, αλλά επίμονους. Φόβο για το αύριο, για την εργασία, για την ασφάλεια, για τη θέση μας στον κόσμο. Έναν φόβο που συχνά δεν κάνει θόρυβο, αλλά σιγά σιγά γίνεται τρόπος ζωής.
Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία αυτό που είχε γράψει ο ψυχίατρος Viktor Frankl, επιζών των στρατοπέδων συγκέντρωσης: ότι η τελευταία ανθρώπινη ελευθερία είναι να επιλέγεις τη στάση σου απέναντι σε ό,τι σου συμβαίνει και αυτή την ελευθερία δεν μπορεί να σου την πάρει κανείς.
Δεν σημαίνει ότι ελέγχεις τις συνθήκες. Σημαίνει ότι υπάρχει μια εσωτερική περιοχή όπου ο φόβος δεν έχει απόλυτη κυριαρχία.
Ίσως τελικά αυτό να είναι ένα μήνυμα αυτών των ηρωϊκών ανθρώπων του Λαού μας.
Η επιμονή να μην αφήσεις τον φόβο να καθορίσει ποιος είσαι.
Ο φόβος σήμερα είναι πιο σιωπηλός αλλά πανταχού παρών. Βέβαια δεν εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο, δεν ειναι πάντα πόλεμος ή άμεση απειλή, είναι όμως πιο διάχυτος. Είναι η οικονομική επισφάλεια, η αίσθηση ότι οι θεσμοί δεν προστατεύουν, η μοναξιά και η αποξένωση, η αβεβαιότητα για το μέλλον.
Αστείοι φόβοι, θα πει κανείς, μπροστά στο φόβο του εκτελεστικού αποσπάσματος των ναζί.
Κι όμως, ο πιο ύπουλος φόβος δεν είναι αυτός που σε τρομάζει στιγμιαία. Είναι αυτός που συνηθίζεται. Που σε κάνει να μειώνεις σιωπηλά τις προσδοκίες σου. Να μην διεκδικείς. Να αποσύρεσαι λίγο λίγο από τη δημόσια ζωή, από τη συλλογικότητα, ακόμη και από τα όνειρά σου.
Αυτό το ξέρουμε καλά στην ψυχοθεραπεία. Όταν το νευρικό σύστημα μάθει να ζει σε καθεστώς απειλής, αρχίζει να αυτοπεριορίζεται πριν καν εμφανιστεί πραγματικός κίνδυνος. Είναι ένας μηχανισμός προστασίας, που όμως αν παγιωθεί, γίνεται περιορισμός της ζωής.
Τι είναι όμως αυτό που κάνει αυτούς τους ανθρώπους να υπερβαίνουν τον φόβο;
Ίσως τελικά να κάνουμε λάθος όταν αντιπαραθέτουμε τον φόβο με την ανδρεία, τη γενναιότητα ή το θάρρος. Αυτές είναι λέξεις μεγάλες, συχνά βαριές, που κουβαλούν μέσα τους μια προσδοκία υπεράνθρωπης στάσης. Σαν να πρέπει πρώτα να πάψεις να είσαι άνθρωπος για να μην φοβάσαι.
Αλλά ίσως το πραγματικό αντίθετο του φόβου δεν είναι η γενναιότητα. Ίσως είναι ο Έρωτας.
Όχι ο ρομαντικός Έρωτας μόνο, αλλά ο βαθύς δεσμός. Ο Έρωτας προς τη ζωή. Προς το χώμα που πατάς. Προς τη γυναίκα σου, το παιδί σου, τον σύντροφό σου. Προς μια ρίζα ελιάς, έναν δρόμο, μια γειτονιά, έναν τρόπο ύπαρξης. Προς κάτι που σε ξεπερνά και ταυτόχρονα σε θεμελιώνει.
Ο φόβος σε μαζεύει προς τα μέσα.
Ο Έρωτας σε ανοίγει.
Ο φόβος σε κάνει να θέλεις να σωθείς μόνος.
Ο Έρωτας σε κάνει να θέλεις να σταθείς για κάτι ή για κάποιον πέρα από εσένα.
Και ίσως αυτό βλέπουμε στις φωτογραφίες της Καισαριανής. Όχι ανθρώπους χωρίς φόβο, αυτό θα ήταν απάνθρωπο. Αλλά ανθρώπους που εκείνη τη στιγμή ανήκαν αλλού. Που δεν ήταν απορροφημένοι από την αγωνία της ατομικής τους σωτηρίας, αλλά δεμένοι με κάτι βαθύτερο. Με μια ιδέα πατρίδας όχι ως σύνορο, αλλά ως κοινό χώμα. Με μια συλλογική μνήμη. Με τους ανθρώπους που άφηναν πίσω.
Και αυτός ο Έρωτας, όχι η ανδρεία, είναι που κάνει τον φόβο να υποχωρεί. Όχι γιατί εξαφανίζεται, αλλά γιατί παύει να είναι το κέντρο.
Ακόμη και ο Viktor Frankl, όταν μιλούσε για την εσωτερική ελευθερία της στάσης, δεν μιλούσε για ψυχρή αυτοκυριαρχία. Μιλούσε για νόημα. Και το νόημα, σχεδόν πάντα, γεννιέται κάπου εξω από την πάρτη μας, μέσα σ' έναν δεσμό αγάπης. Από το «για ποιον» ή «για τι» αντέχεις.
Ίσως λοιπόν το μήνυμα που μας φέρνουν αυτές οι ξεχασμένες φωτογραφίες δεν είναι «να μη φοβάσαι».
Είναι να αγαπάς τόσο, ώστε ο φόβος να μην έχει τον τελευταίο λόγο.
Και αυτό αφορά και το σήμερα.
Σε έναν κόσμο που μας εκπαιδεύει να φοβόμαστε -τον άλλον, την απώλεια, την πτώση, την ανασφάλεια - η πιο ριζοσπαστική πράξη δεν είναι να παριστάνεις τον άφοβο. Είναι να παραμένεις δεμένος. Να αγαπάς. Να φροντίζεις. Να ανήκεις.
Γιατί ο φόβος διαλύεται μέσα στη σχέση.
Και ο Έρωτας -προς τη ζωή, προς τον άνθρωπο, προς τον τόπο - είναι ίσως η πιο σιωπηλή αλλά και η πιο ανθεκτική μορφή αντίστασης που έχουμε.
Που πάει να πει: να συνεχίζεις να εμπιστεύεσαι, να φροντίζεις τους άλλους, να δημιουργείς σχέσεις, να μην αποσύρεσαι από την κοινότητα.
Σ' αυτό μας καλούν σήμερα οι ηρωϊκοί νεκροί μας...
Αντώνης Ανδρουλιδάκης
